Uburenganzira n’Inshingano by’umwarimu mu rwanda n'ibyo amategeko ateganya

Umwarimu ni umwe mu bakozi ba Leta bafite uruhare rukomeye mu kubaka uburezi n’iterambere ry’igihugu. Kugira ngo asohoze neza inshingano ze, amategeko y’u Rwanda amugenera uburenganzira bunyuranye ndetse akanamushinga inshingano agomba kubahiriza mu kazi ke ka buri munsi.

Imicungire y’abarimu igengwa n’Iteka rya Perezida No 064/01 ryo ku wa 16 Werurwe 2020, rishyiraho sitati yihariye igenga abarimu bo mu mashuri y’incuke, abanza, ayisumbuye n’ay’imyuga n’ubumenyi ngiro.

Madamu Triphine Nyinawabana, umukozi muri Komisiyo y’Igihugu ishinzwe Abakozi ba Leta ushinzwe kugenzura iyubahirizwa ry’amategeko agenga imicungire y’abakozi, avuga ko umwarimu afite uburenganzira bungana n’ubw’abandi bakozi ba Leta ariko ko ubwo burenganzira bugomba kugendana n’inshingano.

Kimwe mu burenganzira bw’ibanze bw’umwarimu ni ukuba afite dosiye y’akazi iteganywa n’amategeko. Iyo dosiye itegurwa n’Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali, igashyirwamo ibyangombwa byose bisabwa birimo kopi y’indangamuntu, kopi y’impamyabumenyi yemejwe na noteri, icyemezo cy’imyitwarire n’ibindi bisabwa umukozi wa Leta.

Dosiye y’umwarimu ikubiyemo amakuru yose ajyanye n’akazi ke, harimo uburyo asaba impushya, uko azamurwa mu ntera n’izindi nyandiko zimureba. Iyi dosiye ibikwa ku rwego rw’Akarere cyangwa Umujyi wa Kigali ndetse igahora ivugururwa igihe habonetse amakuru mashya.

Amategeko ateganya ko umwarimu ahabwa amahugurwa agamije kumwongerera ubushobozi kugira ngo atange uburezi bufite ireme. Abayobozi b’amashuri n’inzego zibishinzwe bafite inshingano zo kumufasha kubona ayo mahugurwa.

Ku rundi ruhande, umwarimu na we asabwa kugira uruhare mu gushaka uburyo bwo kwiteza imbere no gukomeza kwiyungura ubumenyi. ashobora gusaba gukomeza amashuri cyangwa amahugurwa amufasha kuzamura urwego rw’ubumenyi n’ubushobozi bwe.

Umwarimu ufite akazi yemerewe guhabwa ibikoresho bimufasha kurangiza neza inshingano ze, birimo ibitabo, amakayi y’akazi n’ibindi bikoresho byifashishwa mu myigishirize.

Afite kandi uburenganzira bwo gukorera ahantu hatekanye, akarindwa impanuka n’ibindi byamugiraho ingaruka mu gihe asohoza inshingano ze.

Nk’uko bimeze ku bandi bakozi ba Leta, abarimu bafite uburenganzira bwo kuzamurwa mu ntera hashingiwe ku bunararibonye, ubushobozi n’amabwiriza agenga umurimo.

Iyo umwarimu yinjijwe mu kazi, amenyeshwa urwego n’intera yashyizwemo binyuze mu ibaruwa y’akazi. Nyuma y’igihe giteganywa n’amategeko, ashobora kuzamurwa mu ntera hakurikijwe ibisabwa. Abarimu bafite uburenganzira ku biruhuko bisanzwe by’umwaka, akenshi bifatanywa n’igihe abanyeshuri baba bari mu biruhuko.

Hari kandi ikiruhuko cy’ingoboka gitangwa mu gihe habaye ibyago cyangwa izindi mpamvu zidasanzwe. Umwarimu ushobora kurwara yemerewe ikiruhuko kigufi cy’uburwayi kandi mu gihe uburwayi bukomeye ashobora guhabwa ikiruhuko kirekire cyemejwe n’abaganga nk’uko amategeko abiteganya. Amategeko yemerera umwarimu gusaba uruhushya rw’umunsi umwe cyangwa izindi mpushya zemewe igihe afite impamvu zumvikana.

Uruhushya rutangwa n’umuyobozi w’ishuri cyangwa undi muyobozi ubifitiye ububasha. Icyakora, umwarimu asabwa kubahiriza amabwiriza agenga itangwa ry’impushya kugira ngo bitagira ingaruka ku murimo.

Umwarimu ashobora gusaba guhagarika akazi by’agateganyo mu gihe kizwi kandi cyemewe n’amategeko. Icyo gihe aba adafite uburenganzira ku mushahara n’ibindi bihabwa abari mu kazi.

Iyo igihe cyasabwe kirangiye ntasubire ku kazi nta mpamvu yemewe, ashobora gufatwa nk’uwataye akazi.

Hari ibihe amategeko ateganya ko umwarimu ashobora guhagarikwa ku kazi by’agateganyo, nko mu gihe afunzwe cyangwa akurikiranyweho ikosa rikomeye ryo mu rwego rw’akazi.
Icyakora, iyo arekuwe cyangwa agizwe umwere mbere y’igihe cyagenwe n’amategeko, ashobora gusubizwa mu kazi agasubirana uburenganzira bwe.

Abahanga mu micungire y’abakozi bagaragaza ko uburenganzira budashobora gutandukanywa n’inshingano. Umwarimu asabwa gutegura amasomo neza, kuyigisha mu buryo bunoze no gukora akazi ke abikunze kandi abishyizeho umwete. Agomba kandi kurangwa n’ikinyabupfura, kutabogama, kubaha abo bakorana, abayobozi ndetse n’abanyeshuri yigisha. Byongeye, asabwa kurinda no gukoresha neza umutungo wa Leta n’ibikoresho ahabwa mu kazi. N’ubwo umwarimu afite uburenganzira bwinshi, hari ibikorwa amategeko amubuza gukora kugira ngo bidahungabanya inshingano ze.

Mu byo atemerewe harimo gufata undi mwanya uhoraho mu butegetsi bwa Leta utabangikanywa n’akazi ke ka mwarimu, ndetse no gukora ibikorwa by’ubucuruzi cyangwa iby’inganda bishobora kumubuza gukora neza inshingano ze zo kwigisha.
Uburenganzira n’inshingano by’umwarimu ni inkingi zifasha uburezi kugera ku ntego zabwo. Mu gihe amategeko amurengera kandi akamworohereza gukora akazi ke, na we asabwa kuyubahiriza no gukora umurimo we mu buryo bunoze.

Abasesenguzi mu rwego rw’uburezi bavuga ko kubahiriza aya mategeko bifasha kuzamura ireme ry’uburezi, bikongera umusaruro w’abarimu ndetse bikagira uruhare mu gutegura neza abazaba abayobozi n’abakozi b’ejo hazaza.

IMIHIGONEWS.RW