Zaza: Amateka yihishe inyuma y’ahabaye Misiyoni ya kabiri mu Rwanda yahindutse Ahandi Ndangamateka

Iyobokamana, ubukoloni n’amaraso ya Jenoside: impamvu Zaza yafashwe nk’ahantu Ndangamateka hakwiye kubungabungwa

Zaza, agace ubu kari mu kagari ka Ruhembe,Umudugudu wa jyambere mu Murenge wa Zaza mu Karere ka Ngoma intara y’iburasirazuba, ntikavugwa cyane nk’i Save cyangwa i Kabgayi mu mateka ya Kiliziya Gatolika mu Rwanda. Nyamara, ni ho hashyizwe imwe mu nkingi zikomeye z’iyogezabutumwa, uburezi n’imibereho y’igihugu ku buryo uyu munsi hemejwe ko ari ahantu Ndangamateka hakwiye kubungabungwa no gusigasigwa.

Mu gushaka kumenya ayo mateka arambuye, twifashishije inyandiko z’Inteko y’umuco n’abagize Inteko y’Umuco, basobanura impamvu Zaza ifatwa nk’ahantu hakomeye mu mateka y’u Rwanda n’uko hari gahunda yo kuyirinda gusibangana mu mateka.

Ishingwa rya Misiyoni ya Zaza: Intangiriro y’igihe gishya

Misiyoni Gatolika ya Zaza yashinzwe ku wa 1 Ugushyingo 1900 na Musenyeri Léon-Paul Classe Hirth, mu gihe u Rwanda rwinjiraga buhoro buhoro mu bihe by’ubukoloni n’iyogezabutumwa.

Ni Misiyoni ya kabiri mu Rwanda nyuma ya Save, yari yashinzwe ku wa 8 Gashyantare 1900. Icyo gihe, Zaza yari mu gice cy’Igisaka kitwaga Mirenge, agace kari ka kigaruriwe vuba n’Ingoma y’u Rwanda, ku buryo hari abaturage batari baramenyera neza ubutegetsi bw’i Nyanza.

Abasesenguzi b’amateka bavuga ko ibyo byatumye i Bwami hemerwa ko abamisiyoneri bahashyira Misiyoni, babona ko byashoboraga gufasha mu kugenzura no guhuza ako gace n’ubuyobozi bukuru bw’igihugu bw’icyo gihe.

Abapadiri ba mbere n’uko bakiriwe

Misiyoni ya Zaza yatangiranye n’Abapadiri batatu:

• Padiri Barthélémy, wari warabaye i Save
• Padiri Pouget
• Padiri Zumbiehl, waje kumara igihe kirekire muri Misiyoni ya Mibirizi

Mu bandi bagize uruhare mu minsi ya mbere harimo Padiri Brard (uzwi nka Terebura) na Furere Anselme, na bo bakomokaga i Save.

Bakigera i Zaza, bakiriwe na Karakawe, se wa Joseph Rukamba, akaba na sekuru wa Aloys Bigirumwami, waje kuba Musenyeri wa mbere w’Umunyarwanda. Inzu ya mbere y’Abapadiri yubatswe ku musozi wa Ruhembe, ari inzu nto yo kubarinda imbeho n’izuba, nk’uko byari byarakozwe i Save.

Iyogezabutumwa n’uburyo abakirisitu ba mbere bahinduwe

Nk’uko byagaragaye no mu zindi misiyoni zo mu ntangiriro, iyogezabutumwa ryabanje rishingira ku mpano. Abaturage bahabwaga amasaro, imyenda, umunyu n’ibindi bikoresho, bigakoreshwa nk’inzira yo kubegereza Kiliziya.

Ni muri urwo rwego, mu mwaka wa 1903, Nyirambeba Elisabeth, uzwi nk’Umukirisitu wa mbere mu Rwanda, yabatirijwe i Zaza, n’ubwo yakomokaga i Save. Ibi byatumye Zaza igira umwanya wihariye mu mateka ya Gikirisitu mu Rwanda.

 

Zaza nk’ishuri ry’abayobozi ba Kiliziya y’u Rwanda

Misiyoni ya Zaza yabaye isoko y’abayobozi bakomeye ba Kiliziya Gatolika mu Rwanda. Aha twavuga:

• Padiri Balthazar Gafuku, umwe mu Banyarwanda ba mbere bihaye Imana
• Donat Reberaho, wahawe Ubusaseridoti mu 1917
• Musenyeri Aloys Bigirumwami, wahawe ubwepisikopi mu 1952, aba Musenyeri wa mbere w’Umunyarwanda

Bigirumwami yari umuhungu wa Joseph Rukamba, akaba se wabo wa Jean Baptiste Rukamba, ari na we se wa Myr Philippe Rukamba, wabaye Umushumba wa Diyoseze ya Butare.

Imirimo y’iterambere: Uburezi, ubuvuzi n’ubuhinzi

Misiyoni ya Zaza ntiyagarukiye ku by’iyobokamana gusa. Yagize uruhare rukomeye mu:

• gutangiza amashuri meza mu Rwanda aha twavuga nk’Ishuri rya TTC ZAZA,Lycee de Zaza,Petit Seminare n’ibindi bigo byigishaga imyuga n’ubukorikori,ibikorwa by’ubuvuzi no kuzana ibihingwa bishya birimo amacunga, indimu, amapapayi, amapera n’inanasi.

Ibi byahinduye imibereho y’abaturage ba Zaza n’Igisaka muri rusange bituma ako gace kaza mutundi twabaye intangarugero mu buhinzi bushya.

Nkuko ubuyobozi bw’iyi paruwasi bubivuga bavuga ko iyi paruwase imaze kuvugururwa inshuro eshatu

Amateka yanditswe na Rumiya agaragaza ko hagati ya 1907 na 1912, abamisiyoneri babifashijwemo n’ubutegetsi bw’abakoroni bashyizeho iteka ribuza abaturage gutema igiti icyo ari cyo cyose, bitewe n’ibura ry’ibiti byari ibura I Zaza icyo gihe.

Iri teka ryagize ingaruka zikomeye ku mibereho y’abaturage kuko mu gihe cy’imyaka itanu, inzu nyinshi ntizashoboraga gusanwa, bikaba byarateje imibereho mibi n’umutekano muke w’amazu.

Zaza mu bihe by’amakuba: 1959 na 1994

Mu mwaka wa 1959, Abatutsi bahigwaga bahungiye muri Kiriziya ya Zaza baraharokokera. Icyo gihe Kiliziya yafashwe nk’ahantu ho kwikinga.

Ariko amateka yaje kwisubiramo nabi mu 1994, ubwo Abatutsi bahahungiye bishwe, Kiliziya ya Zaza ihinduka ahantu hibutsa ubugome Jenoside yakorewe Abatutsi.

Zaza uyu munsi: Ahandi hantu Ndangamateka hakwiye kubungabungwa

Uyu munsi, Zaza imaze gushyirwa mu by’ahantu Ndangamateka, bikaba byitezweho gufasha mu gusigasira amateka yayo, kuhigira isomo ku rubyiruko no kuyirinda gusibangana.

Inteko y’Umuco ivuga ko kubungabunga Zaza atari uguhagarukira ku nyubako gusa, ahubwo ari no kubika amateka ayigize, ayishimangira n’ayigisha, harimo n’ayo ikubiyemo y’ishimwe amakosa n’ingaruka zayo ku baturage.

Bana natwe mu makuru nkaya kandi agezweho!